Przyspieszenie nadeszło wraz z II wojną światową, wielkimi zmianami terytorialnymi i własnościowymi. Potem nastąpiły dalsze radykalne przemiany w strukturze społecznej w okresie od drugiej połowy lat czterdziestych – reforma rolna, nacjonalizacje w handlu i przemyśle, autokratyczne rządy w państwie – i związane z tym zmiany, m.in., masowy napływ młodzieży chłopskiej, także robotniczej, do szkół średnich i wyższych, szybko owocujący wspaniałym wzrostem liczby uczonych i artystów. Zmieniała się warstwa inteligencka – stara wywodziła się przeważnie ze szlachty, ta nowa i o wiele liczniejsza, wykształcona w uczelniach PRL, miała przodków głównie w warstwach ludowych. Naród polski stawał się bardziej jednolity klasowo. Stare drzewa genealogiczne wymierają. Jednak nowy od 1989 roku ustrój demokratycznego państwa praworządnego formuje się w procesie wymagającym pokoleń. Kogo jeszcze razi poziom, styl, język znacznej części urzędników oraz polityków, a pewnie też wyborców, niechaj pamięta, że to depresja przejściowa. Wnuki będą lepsze.